Kontaktatu:

axular@bilbozaharra.com

94 415 82 92

Euskara ikasleen jaia.

Ekainak 19

Babesleak

Laguntzaileak

Gabriel Aresti BHI

GERO-REN I . IRAKURRALDI ETENIK GABEA

2008. 06.19

08:00 – 20:00

ARRIAGA ANTZOKIA

  Aurten burutuko da lehenbizikoz Gero-ren irakurraldi etenik gabea. Jakina denez, Pedro de Axularrek idatzitako liburu hau 1643ean argitaratu zen Bordelen. Hizkuntza landu denetan egon ohi dira obra buruzagi batzuk, hizkuntza horietan goia jo dutenak, gorengo maila erdietsi dutenak. Guk horrelako obrarik izan baldin badugu, Axularren Gero da, segur baino segurago, horietako bat. Euskara jator oparoa borborrean dariona. Liburu klasikoa, gure artean klasikorik baldin bada.

   Hiru urte dira ELKARLANeko euskaltegiok ikasturtearen amaieran “ikasleen jaiak” antolatzen hasi ginela. Ospakizun-ekitaldi honen helburua argi eta garbi egon da hasieratik: ikasleen ahalegina, esfortzua eta dedikazioa txalotu eta omentzea, hain zuzen ere. Bi urte hauetako balantzea eginez, “euskara ikasleen jaiak” arrakastatsuak gertatu direla esan behar, hala egitarauari berari, nola jendearen partehartzeari dagokionean.

  Aurrerantzean ildo beretik jarraitzeko asmoa dugun arren, aurtengo jaiaren egitarauan kultur saio berezi bat sartu dugu, eta agian merezi du pare bat hitz esatea berrikuntza honen gainean. Aipatu saioa honakoa da: Axularren “Gero” osorik, ozenki eta publikoaren aurrean irakurtzea. Gure ustez saio hau egoki baino egokiago lotzen zaio jaiaren planteamenduari. Arrazoi ugari eman genezake gure erabakiaren alde. Adibidez:

•  Gero-ren balioa . Hona, besteak beste, Aita Luis Villasanteren iritzia: “Axular izan da euskal prosaren benetazko kreatzailea”.

•  Gero-ren ludikotasuna . Hona Luis Gutiérrez Larrea irakasleak, Guero-ren irakurketaren alde, bere Euskararen irakaskuntza eta literatura izeneko txostenean idatzitakoa: “Idazleak hizkuntzarekin jolastea maite duen bezala, gozatu eta gozarazi, hiztun soilak ere maite du hizkuntzarekin jolastea. Hizkuntza baten ikasleari _ikasle helduaz ari naiz beti ere_, umeari bezala jolastea gustatzen zaio eta aukera hori ukatzen baldin badiogu, ikasteko motibazioaren zati handi eta garrantzizko bat ebatsiko diogu. Zurruntasun gehiegizkoa, soberazko zorroztasuna, mesedegarri barik, kaltegarri gertatzen zaio hizkuntzari. Haurtxoak bezala, hizkuntz ikasle helduak ere hitzak asmatu, hitz jokoak egin (bi hizkuntzak, amagandik jasoa eta ikasi berria, elkarrekin nahastuz askotan) eta adierazpide berriak sortzea maite du”.

•  Gero-ren kolorea . Honako galdera erretorikoa egiten zuen behin Duvoisin kapitainak Louis Lucien Bonaparte printzeari bidalitako gutun batean:

   _Zer duen Axularrek besteek ez dutena?

  Eta berehala erantzuna:

   _Kolorea, kolorea!

•  Gero-ren homologazioa . Hona berriro ere Luis Gutiérrez Larrearen hitzak: “Gaztelaniazko hiztunen artean inor gutxik jarriko du zalantzan Urrezko Mendeetako (XVI-XVII) idazleen irakurgarritasuna (Garcilaso, Quevedo, Góngora, Lope de Vega, Calderón, Cervantes,...). Edozeinek irakurtzen ditu haien liburuak eskola txikian (egokitzapenak) zein ikastetxe, institutu edota unibertsitatean ere”. Gauza bera esan liteke frantsesezko hiztun eta bertako idazle klasikoen (Montaigne, Racine, Rabelais, Moliere,...) arteko harremanei buruz. Gainera, ez da ahaztu behar Cervantes, Shakespeare eta Axular garaikideak izan zirela.

•  Gero-ren pasarte gogoangarriak. Asko dira, izan ere, Axularren liburuan datozen pasarte gogoangarriak. Hona perla bat, etsenplu gisa: “Baldin egin baliz euskaraz hanbat liburu, nola egin baita latinez, franzeses, edo bertze erdaraz eta hitzkuntzaz, hek bezain aberats eta konplitu izanen zen euskara ere, eta baldin hala ezpada, euskaldunek berek dute falta eta ez euskarak”.

•  Gero-ren irakurleaz . Axularrek honela azaltzen du norentzat idatzi duen liburua: “Eztut liburutto haur letratu handientzat egiten. Eta ez xoil, deus eztakitenentzat ere”. Koldo Mitxelenak dioenez, Axularrek “euscararic baicic etciaquitenac” zituen begiz joak. Eta hona ondorioa: Axularrek irakurtzaileentzat idatzi zuen, irakurtzen zekitenentzat, beren ahoz ez besterenez irakurtzen. Eta irakurtzaile horien artean baziren, bat baino gehiago, erdararik ez zekitenak.

•  Gero-ren aberastasuna . Hala dio Luis Gutiérrez Larrea irakasleak, klasikoei buruz ari dela: “Batzuek pentsatuko dute euskararen edo, bera bezala, kinka larrian dagoen edozein hizkuntzaren egiazko arazoa ez dela pobretzea ala aberastea, aldez edo moldez irautea baizik. Baina bizitzea egokitu zaigun mundu honetan irauteko ezinbestekoa da lehiakor izatea, eta auzoak eskaintzen badigu zilarrezko ontziteria oso bat, nola askietsi zurezko plater ziztrin bat?”.

•  Gero-ren irakurleak eta laikotasuna . Koldo Mitxelenak ematen digu azalpena: “Axularren liburua ez da elizgizonentzat egina, laikoentzat baizik, munduan bizi den jendearentzat. Bestalde, eta oro har egingo genuke aski ugari aurkitzen zela horrelako jendea XVII. mendeko Lapurdin, batez ere lurrean bizi ziren laikoen artean”.

•  Gero da lehenengo liburu burjesa , hots, hiritarra, kaletarra. Hala dio Koldo Mitxelenak: “Nik esango nuke burjes izpiritua Axularrengan agertzen dela, eta burjesen artean zabaldu zela haren liburua. Garai hartan gutxi gorabehera Donibanek eta Ziburuk elkarrekin Bilbok adina bizilagun zuten. Guk oraingo gauzak dauzkagu gogoan eta ez dugu sekula pentsatzen gauzak orduan nola ziren”.

•  Gero-ren egilea alegiazko pertsonaia bihurtua . Xamar idazleak honela hitz egiten du honetaz Orhipean izeneko liburuan: “Axularren figura bera fama handikoa zen bere herritarren artean, hainbesteraino non ipuinetako pertsonai bilakatu baitzuten eta ez edozein, ahalmen handikoa baizik; beraz, literatura idatziaren idazlerik handienetako bat, handiena ez bada, ahozko literaturara iraganarazi zuen herriak”.

•  Gero-ren estiloa . Axularrek berak honako galdera erretorikoa egiten du bere estiloaz hitz egiten: “Zein zaldi da on edo hobeago, geldirik eta alferrik bere plazerera dagoena, ala ibiltzen eta manaiatzen dena? Zein untzi, kostan dagoena, ala itsasoan dabillana? Zein ur, geldia ala lasterra?”. Axularren estiloa deskribatzerakoan, bi ezaugarri azpimarratzen ditu Joan Mari Irigoienek: "arnas luzeko esaldiak eta dotorezia handia". Idazlearen iritziz, pentsamenduak adierazteko estilo hori galtzen ari da, ez bakarrik euskaldunen artean, bizimodu modernoak dakarren azkar bizi beharrararen ondorioz, "XXI mendean hain azkar bizi gara pentsatzeko astirik ere ez dugula, denok horrelako joera baitugu". Hori dela eta, "pausa bat egin behar genuke pentsatzen hasteko eta parada ezinhobea izan dezakegu halako batean gelditu eta Axular irakurtzen hasten bagara".

•  Gero-ren erreferentziak . Koldo Mitxelenaren iritzian, Axularrek autore greko eta erromatarrak hautu zituen maisutzat, eta ez hizkuntza gaietan bakarrik. Autore zahar haiek nork-nahi bezain ongi ezagutzen zituen, eta haiengandik hamaika gai, esaera, ipuin eta gertakari hartu zituen eta euskaraz eman.

•  Gero-ren estiloaz bigarrena . Koldo Mitxelenak honela azaltzen du kontu hau: “Axularrek bere kideei esaten zienak badu oraindik ere indar eta mami. Gizona eta gizartea ederki ezagutzen zituen; bazekien ere zer komeni zaion egitea gizonari lurrean ahalik ongien bizitzeko eta betiko bizia eskuratzeko. Zekiena adierazteko, berriz, zenbat gogoeta sakon, zenbat hitz zorrotz, zenbat aukerako etsenplu! Ez zaitu, ez, aspertuko haren sermoiak, ez baita bizpahiru lagun elizkoirentzat bakarrik ari, guztiontzat baizik: ordukoentzat eta gaurkoontzat. Guztiok aurkituko dugu zer ikasi”.

•  Gero eta tradizioa . Koldo Mitxelenarenak dira honako hitzak: “Ez da asko, zernahitarako izateko, hizkuntza bat herriz herri ibiltzea: aldiz aldi eta garaiz garai ere ibili behar du, herrietan barrena eta denboretan barrena egin dituen ibilaldietatik aberastasun ugari jasotzen baitu. Batez ere, Aita Villasantek ederki dioen bezala: “Guerok beti dakar antzin-aldiko kutsu berarizko hori, oihartzun hori, eta horrek, arno zaharrari bezala, prestutasun bihurtzen derauko”.

•  Gero-ren estiloaz hirugarrena . Patxi Salaberrik Axularren estiloa aztertu zuen Axularren prosa, erretorikaren argitan liburuan. Bere hitzetan, "Axularrek esperimentatu egin zuen euskararekin", horregatik "garrantzitsua izan berrikuntzarako egin zuen ahalegina, prosa bera baino gehiago". Ildo horretan, Axularren testuak "ozenki irakurtzeko" eginak daudela uste du, bere baitan daramaten "musikaltasunagatik", eta horrela "ahozkotasunaren efektua lortzen dute".

  Gero-ren irakurraldiaren alde, hamabost hauek bezalako beste hamabost eta beste hamabost arrazoi gehiago bilatzea erraza litzateke. Hainbat eta hainbat dira Axularren liburuaren gorentasunaz mintzatu diren adituak. Eta hari beretik, hona kanpainarentzako lelo moduko bat, orain arte esandako guztia ondo baino hobeto laburbiltzen duena: “ Gero irakurtzea festa egitea da”. Festa honen bitartez, gure errekonozimendua erakutsi nahi diegu ikasleei, baina ez edonola, baizik eta publikoki, gizarte osoaren aurrean.

    Errekonozimendu hori adierazteko modu asko egon daitezke, dudarik gabe. Guk ikasleen hizkuntz-gaitasunari lotutako jarduera baten aldeko apustua egiten dugu. Gainera, uste dugu hala gertatu ohi dela ahalegin edo esfortzu handia eskatzen duten bestelako jardueretan ere. Izan ere, nola ematen zaizkio eskerrak bere dedikazioagatik, adibidez, musika jotzen ikasten ari den pertsona bati? Bada, beraren joaldi bat entzunez. Nola ematen zaizkio eskerrak dantza egiten ikasten ari den bati? Bada, beraren dantzaldi bat ikusiz. Nola sukaldaritza ikasten ari den bati? Bada, berak prestatutako jaki bat dastatuz.

  ELKARLANek bultzatu nahi duen irakaskuntza-eredua integratzailea da, hots, bizia eta eguneroko beharrizanei egokitua. Eskolek jakin-minaren pizgarriak izan behar dute. Bertan ikasleari entzun eta hark behar eta erabiliko duen euskara jorratuko da. Kurrikuluek, programazioek, teknologiek, eta abarrek ezer gutxi balio dute, baldin eta euskaraz komunikatzen garenon komunitatea zabaldu, handitu eta aberastera zuzenduta ez badaude. Bidea zein den ikasleek berek erakutsi digute, hau da, etxean zein lagunekin zein lankideekin euskaraz mintzatzen diren // mintzatu nahi duten herritarrek, euskaraz irakatsi nahi duten irakasleek, seme-alabekin euskaraz hitz egin nahi duten gurasoek, euskaraz jolastu nahi duten haurrek, euskaraz aritu nahi eta behar duten funtzionariek, Interneten nabigatu nahi duten gazteek,...

  Hau da “Gero-ren irakurraldia”ren testuingurua. Guk argi dugu helburua: gizarteko ahalik eta sektorerik gehienak bertara biltzea. Asmo hori buruan, eragile sozial guztiekin hitz egingo dugu, irakurraldian parte har dezaten. Ez dago esan beharrik, herritar solteei ere luzatuko diegula gonbitea. Irakurleak 400 izango dira eta saioak hamabi ordu iraungo du (08:00-20:00).